Od prawie trzech lat w Dzielnicy Włochy działa Środowiskowy Dom Samopomocy dla dorosłych osób niepełnosprawnych intelektualnie. Uczą się one w nim samodzielności, ćwiczą społeczne kompetencje, rozwijają talenty. - Przychodzę tu, żeby nie być sama - mówi Iwona, jedna z uczestniczek zajęć prowadzonych w placówce.

Ośrodek nazwano „Pod wierzbami” i wierzby rosną tam rzeczywiście. Mimo że do jesieni jeszcze wiele tygodni codziennie opadają z nich liście. Iwona upodobała sobie usuwanie ich ze schodów prowadzących do drzwi wejściowych. Dziś też rozpoczęła swój pobyt w domu od tego rytuału.

Około 9:00 pod bramę podjeżdża samochód z uczestnikami zajęć. Osoby z najmocniej ograniczoną sprawnością ruchową i intelektualną są dowożone do ośrodka z różnych zakątków Włoch, a także z dzielnic ościennych. Stanowi to spory wydatek w budżecie placówki, jest jednak niezbędne. W przeciwnym razie najmniej sprawne osoby nie miałyby szans na rehabilitację. Starano się o zgodę Zarządu Transportu Miejskiego na przywrócenie dodatkowego przystanku dla autobusu linii 401, którym mogłyby dojeżdżać osoby mieszkające w Ursusie. Bez powodzenia.
- ZTM uznał, że nie ma dostatecznego uzasadnienia dla tego rozwiązania; za mało osób korzystałoby z niego - relacjonuje Katarzyna Myśliwiec kierownik placówki. - Ale dla osób niepełnosprawnych pokonanie tych trzystu osiemdziesięciu metrów, z ruchliwym skrzyżowaniem po drodze, jest dużym wyzwaniem.

Środowiskowy Dom Samopomocy „Pod wierzbami” został otwarty w 2006 roku w zaadaptowanej do tego celu części pomieszczeń Szkoły Podstawowej nr 227. W całości jest finansowany przez Wydział Polityki Społecznej Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego. Zatrudnia czterech terapeutów zajęciowych i pielęgniarkę. Powstał przede wszystkim po to, by wyjść naprzeciw potrzebom mieszkańców dzielnicy Włochy. Z zajęć korzystają również mieszkańcy przyległych dzielnic - Ochoty, Mokotowa, Ursusa. Uczestnikami są niepełnosprawni intelektualnie dorośli, często jednocześnie dotknięci schorzeniami neurologicznymi, chorobami psychicznymi, mający nierzadko ograniczoną sprawność ruchową, a także zaburzenia sensoryczne, wadę słuchu lub wzroku.
- Powstało miejsce, w którym osoby niepełnosprawne mają szansę na rehabilitację i wsparcie; uczą się samodzielności i zaradności życiowej. Zadaniem ośrodka jest również integracja tych osób ze społecznością lokalną - wymienia Katarzyna Myśliwiec. - Mamy na celu, aby mogły one jak najpełniej uczestniczyć w życiu społecznymi oraz by - na ile to tylko możliwe - potrafiły samodzielnie funkcjonować w swoim miejscu zamieszkania.

Część użytkowników Domu mieszka samodzielnie i jest w stanie radzić sobie bez stałej opieki rodziny. Uczestnikami zajęć mogą być i są również osoby mniej samodzielne, mające głębsze upośledzenie. Wymagają one pomocy przy codziennych czynnościach higienicznych i samoobsługowych. W ośrodku otrzymują potrzebne wsparcie. Zasadniczym celem terapeutów jest jednak maksymalne usamodzielnienie osoby. Treningi podstawowych umiejętności koniecznych do satysfakcjonującego funkcjonowania na co dzień to wielokrotne, systematyczne powtarzanie i przypominanie tych samych czynności i gestów. Mimo wkładanego wysiłku - terapeuty, osoby niepełnosprawnej i rodziny - efekt ćwiczeń nie zawsze jest widoczny i nie zawsze przynosi oczekiwane efekty terapeutyczne.

Rekrutacja uczestników na zajęcia prowadzona jest przede wszystkim poprzez pracowników socjalnych. Skierowanie do ośrodka ma formę decyzji administracyjnej, w której określony zostaje czas pobytu i odpłatność. Decyzje są wydawane najczęściej na rok, aktualizacja dokonywana jest co pół roku. Jednorazowo w placówce może przebywać trzydzieścioro uczestników. Obecnie jest ich nieco mniej, choć, jak zapowiada Katarzyna Myśliwiec - kierownik Domu, od września przybędzie kilka osób, które zakończyły edukację specjalną i po wakacjach nie wracają do szkół.

Skład i wielkość grupy uczestniczącej w zajęciach w Domu „Pod wierzbami” jest dynamiczny. Niektóre osoby stają się po pewnym czasie na tyle sprawne, że kontynuują terapię w warsztatach terapii zajęciowej, których założeniem jest aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych i podejmują następnie próby zatrudnienia na otwartym rynku pracy. Czasem okazuje się jednak, że dla konkretnego uczestnika pobyt w dziennym ośrodku pomocy - a takim jest ośrodek „Pod wierzbami” - jest niewystarczający, bo osoba ta wymaga całodobowej troski w placówce stacjonarnej.
- Osoby z upośledzeniem w stopniu lekkim całkiem dobrze funkcjonują w wymiarze emocjonalnym, intelektualnym i społecznym; mają duży potencjał, żeby się usamodzielnić - wyjaśnia Katarzyna Myśliwiec. - Po okresie pobytu w naszym Domu wskazany jest dla nich warsztat terapii zajęciowej albo podjęcie aktywności zawodowej.

Warsztaty terapii zajęciowej są oddzielną forma pomocy, prowadzoną najczęściej przez organizacje pozarządowe i skierowaną m.in. do osób niepełnosprawnych. Ośrodek „Pod wierzbami” to Środowiskowy Dom Samopomocy. Celem takich placówek jest przede wszystkim rehabilitacja osobista i społeczna osób niepełnosprawnych. Z kolei celem warsztatów terapii zajęciowej jest poza rehabilitacją społeczną również aktywizacja zawodowa.

Program rehabilitacji
W Domu „Pod wierzbami” działają  pracownie: ceramiczno-plastyczna, robótek ręcznych, komputerowa oraz kulinarna. Każdego ranka, zanim jeszcze zjawią się uczestnicy programu, terapeuci przygotowują materiały i przestrzeń do zajęć. Odbywają się one w grupach.
Sekcja kulinarna trenuje umiejętności związane z prowadzeniem domu, w tym gospodarowanie domowym budżetem; w ośrodku odpowiada za wydawanie posiłków.
W czasie warsztatów ceramicznych - prowadzonych w Pracowni Ceramicznej i Batiku Domu Kultury „Włochy” - powstają formy z gliny, masy solnej i masy plastycznej - flakony, miseczki, figurki, obrazki. 
Na zajęciach plastycznych wykorzystywane są bardzo różne techniki w zależności od możliwości uczestników - malowanie na szkle, wydzieranie, naklejanie ziaren. Niektórzy uczestnicy mają spore ograniczenia manualne. Czynności wymagająca precyzji i koordynacji - na przykład trzymanie ołówka - sprawiają im duże trudności lub są wręcz nieosiągalne. Łatwiej jest im chwycić garść kolorowych ziaren i „wysypać” w ten sposób ciekawą pracę.

Pracownia robótek ręcznych ma bardzo zróżnicowany program. Osoby sprawniejsze uczą się szyć i haftować; te, którym ograniczenia ruchowe na to nie pozwalają, mają okazję wykonać interesującą pracę plastyczną, wykorzystując technikę odpowiadającą ich zdolnościom. Troską terapeutów jest, by każdy mógł maksymalnie skorzystać z tych zajęć. To tutaj tworzona jest ścienna gazetka Ośrodka; odpowiada za nią przede wszystkim Wojciech. Tematem najbliższego wydania jest 64. rocznica Powstania Warszawskiego.
W placówce prowadzone są zajęcia poświęcone historii; mają swoich fascynatów. Jednym z nich jest Michał. Michał jest dociekliwy i wyczulony na detale. Lubi lekturę gazet i czasopism a także rozmowy z terapeutkami.
- O czym? O życiu, o polityce trochę też, ale nie dużo. O historii - wymienia.

Dom otwierany jest o 8:00. Stopniowo zjawiają się uczestnicy zajęć. Niektórzy zaczynają dzień od wykonania przydzielonego im dyżuru - zamiatają schody, przygotowują śniadanie, porządkują półki. Czasem trzeba zrobić poważniejsze porządki. W Domu nie ma personelu sprzątającego; ład jest utrzymywany wspólnym wysiłkiem wszystkich użytkowników. Jest to przy okazji doskonałe ćwiczenie z samodzielności. 
Dzisiaj na przykład Krysia prasuje uprane wertikale. Dzień wcześniej w czasie, gdy grupa domowników była w zoo, Arek pomagał wieszać część z nich.
- Przychodzę tutaj w okrojonym czasie. Wczoraj byłem później - wyjaśnia Arek. - Mamie tak bardziej pasuje. Ona nie czuje się najlepiej .
Toczą się rozmowy, wymieniane są wrażenia, snute opowieści. Niektórzy próbują zdrzemnąć się jeszcze trochę. Aby zdążyć na umówione miejsce, skąd co rano zabiera ich wynajęty samochód, musieli dosyć wcześnie wstać. Nie każdy to lubi.

Stałym punktem dnia jest gimnastyka usprawniająca. Po niej mają miejsce zajęcia w pracowniach. Co pewien czas organizowane są również wyjścia poza ośrodek - do muzeum, teatru, kina, zoo, na kręgle, do parku. Po powrocie lub po zakończeniu pracy warsztatowej uczestnicy mają przerwę i obiad. Popołudnie to kolejna porcja zajęć grupowych.

Interesującą propozycją jest biblioterapia; bierna, gdy terapeuta czyta opowiadanie, a następnie prowadzi rozmowę na temat jego treści lub czynna, gdy uczestnicy są angażowani w czytanie ze zrozumieniem. Dyskusja na temat przeczytanego tekstu jest przez terapeutę moderowana w ten sposób, by osoby biorące udział w sesji odkrywały związek usłyszanej historii ze swoim osobistym doświadczeniem. Kwestie poruszane w trakcie tej formy terapii dotyczą ważnych i uniwersalnych spraw - samotności, miłości, potrzeb seksualnych, akceptacji siebie i szacunku wobec innych.

Niezwykle istotny jest praktycznych trening umiejętności społecznych i interpersonalnych. Na zajęciach z socjoterapii  osoby niepełnosprawne pod kierunkiem terapeuty uczą się, jak odnosić się do innych, jak mówić o swoim niezadowoleniu, jak mówić o swoim gorszym samopoczuciu, jak wyrażać radość, jakie granice należy zachować przy kontakcie z drugim człowiekiem, kiedy dozwolony jest dotyk i jaki ?
 
Dzień Otwarty
Ważnym zadaniem ośrodka „Pod wierzbami” jest integracja osób niepełnosprawnych ze środowiskiem lokalnym. Prowadzona pod jego dachem terapia ma na celu spowodować, aby w kontakcie z ludźmi w pełni sprawnymi mogły one czuć się pewnie i bezpiecznie. Nie chodzi więc o tworzenie świetnie zintegrowanej i zamkniętej społeczności osób niepełnosprawnych, ale o wyjście na zewnątrz. Celowi temu służy m.in. organizowany corocznie w ośrodku wspólnie z Dziennymi Domami Pomocy z ul. Potrzebnej 10 i Robotniczej 15 Dzień Otwarty Ośrodków Wsparcia.
Pierwsza taka impreza odbyła się dwa lata temu i przebiegła pod znakiem kultury włoskiej. Wśród zaproszonych gości był znany dziennikarz TVN Vito Casetti. Przed rokiem analogicznemu wydarzeniu patronowała ambasada Meksyku. Obecnie zwrócono się do ambasady tureckiej z propozycją współorganizowania tego święta.
- Dzień Otwarty to okazja do spotkania. Zapraszamy uczestników i pensjonariuszy z analogicznych do naszego ośrodków wsparcia w Warszawie; są dzieci z pobliskiej szkoły - opowiada Katarzyna Myśliwiec. - Zjawiają się również zaproszone władze Dzielnicy a także przedstawiciele organizacji pozarządowych, z którymi współpracujemy. W zeszłym roku na uroczystości obecni byli przedstawiciele „Fundacji Razem Łatwiej - zwierzęta przełamują bariery”,  prowadzący u nas w ośrodku zajęcia z udziałem zwierząt -dogoterapię, a więc formę rehabilitacji opartą na kontakcie z psami. Zajęcia te są uwielbiane przez naszych podopiecznych. W przedsięwzięciu brali ponadto udział przedstawiciele Polskiego Czerwonego Krzyża i Centrum Wolontariatu.

Elementem uatrakcyjniającym wydarzenie jest menu typowe dla patronującego mu kraju serwowane nieodpłatnie przez chętne do tego restauracje. Dzień Otwarty jest doskonałą okazją, by przybliżyć szerszemu gronu działalność Domu „Pod wierzbami”. Podopieczni przygotowują się do niego, wykonując na zajęciach w pracowniach plastycznej, ceramicznej i pracowni witrażu prace tematycznie związane z krajem-patronem. Są one następnie prezentowane w czasie imprezy. Pewne elementy z ubiegłorocznej wystawy, charakteryzujące Meksyk, zdobią nadal korytarz ośrodka

Organizacje pozarządowe
Placówka stara się zapewnić swoim podopiecznym jak najbogatszą ofertę zajęć terapeutycznych.
- Intensywnie współpracujemy z organizacjami pozarządowymi, które bardzo nam pomagają i dzięki nim możliwe jest poszerzenie naszego programu - relacjonuje kierownik Domu. Wspomniana wcześniej „Fundacja Razem Łatwiej - zwierzęta przełamują bariery” prowadzi w ośrodku „Pod wierzbami” terapię wykorzystującą kontakt ze zwierzętami. Mazowiecki Zarząd Polskiego Czerwonego Krzyża zorganizował dla podopiecznych ośrodka treningi z pierwszej pomocy.
Związek z tworzoną przez aktorów Fundacją Pomocy Osobom Niepełnosprawnym ,,Nie tylko” zaowocował programem rehabilitacyjnym opartym na teatroterapii. W drugim roku działalności Domu „Pod wierzbami” pokazano przedstawienie „Śpiąca Królewna” - efekt regularnych, cotygodniowych spotkań osób niepełnosprawnych z aktorami zaangażowanymi w działalność Fundacji Pomocy Osobom Niepełnosprawnym ,,Nie tylko”.
- Nie jest to w żadnym wypadku infantylizowanie osób niepełnosprawnych - zastrzega Katarzyna Myśliwiec. - Odgrywanie ról na scenie pozwala naszym podopiecznym rozwijać  kompetencje poznawcze, ale przede wszystkim emocjonalne i społeczne. Bo choć „Śpiąca Królewna” to baśń dla dzieci, uczucia, o jakich opowiada są właściwe nam wszystkim, rzeczywiste, a nie baśniowe.
Na drugą połowę bieżącego roku zaplanowano wystawienie spektaklu pod nazwą „Kawiarenka u pani Agnieszki”. Będzie to zbiór opowieści o różnorodnych i - jak to w życiu bywa - skomplikowanych relacjach między ludźmi, w szczególności między kobietą a mężczyzną. Nadrzędnym terapeutycznym celem tego przedsięwzięcia jest trening społeczny. Przygotowania ruszają we wrześniu.

We współpracy z Caritas Archidiecezji Płockiej, a także warszawskim Centrum DZWONI (Centrum Doradztwa Zawodowego i Wspierania Osób Niepełnosprawnych Intelektualnie) utworzonym przez Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym podejmowane są próby aktywizacji zawodowej podopiecznych Domu „Pod wierzbami”. Zasadniczym celem ośrodka jest bowiem prowadzenie osób niepełnosprawnych ku aktywnemu uczestnictwu w życiu społecznych.

Kiermasz
Inną formą integracji podopiecznych ośrodka ze środowiskiem lokalnym jest kiermasz, na którym wystawiane są prace plastyczne wykonane przez osoby niepełnosprawne na zajęciach. Dwa lata temu zorganizowano kiermasz wielkanocny; a w tym roku planowany jest kolejny - tym razem bożonarodzeniowy.
- Zapraszamy mieszkańców Dzielnicy. Chcemy, żeby zobaczyli, jak funkcjonuje nasz dom, co się w nim dokonuje, jak pracujemy, kto może skorzystać z pomocy. chcemy by przekonali się, że potrzeby osób niepełnosprawnych nie są tak różne od potrzeb osób samodzielnie funkcjonujących, jak mogłoby się wydawać - wyjaśnia ideę przedsięwzięcia Katarzyna Myśliwiec. - Chcemy pokazać, że nasi podopieczni mają pragnienia, jak my wszyscy. Dla każdego bardzo ważne jest na przykład poczucie bycia potrzebnym. Osobom sprawnym zdecydowanie łatwiej jest osiągnąć ten cel. Istotnym jest więc, by użytkownikom naszego Domu stworzyć szansę osiągnięcia podobnej  satysfakcji.
Taką okazją są wszystkie imprezy z udziałem gości. Angażują całą społeczność ośrodka, integrują i stanowią ogromną motywację do wysiłku. Przygotowania do kiermaszu trwają wiele miesięcy, w ciągu których powstają niezwykle interesujące prace plastyczne. Można je później obejrzeć a nawet kupić.
Dom „Pod wierzbami” jest placówką, działającą w strukturze włochowskiego Ośrodka Pomocy Społecznej i nie ma prawa prowadzić działalności przynoszącej zyski. W ramach współpracy z organizacją pozarządową możliwe jest jednak zorganizowanie przedsięwzięcia w rodzaju kiermaszu. W tym roku podjęto starania o pozyskanie do takiego partnerstwa Fundacji Wszystkiego Dobrego. 

Ważną formą wsparcia działań Domu „Pod wierzbami” jest praca Wolontariuszy. Poprzez Centrum Wolontariatu i zaangażowanie Działu Pomocy Specjalistycznej OPS do ośrodka trafiają osoby, które chcą udzielać pomocy i wsparcia osobom niepełnosprawnym. Uczestniczą w zajęciach w pracowniach i aktywnie współpracują z terapeutami.

Wszystkie praktykowane w ośrodku „Pod wierzbami” formy wsparcia i terapii mają na celu zainicjować aktywność osób niepełnosprawnych a w społeczeństwie wzbudzić akceptację, zainteresowanie i przychylność wobec nich. Funkcjonowanie placówki ukierunkowane jest na danie uczestnikom możliwości rozwijania talentów oraz realizowania potrzeby kontaktu z drugim człowiekiem. Jednocześnie każdy z uczestników, angażujących się w życie społeczności Domu, wnosi indywidualną wrażliwość i niepowtarzalność. Współtworzy poprzez to atmosferę i warunki, które pozwalają rozwijać się jemu samemu, a także osobie obok.

Marzena Kozłowska